ۇلت الدىندا تۇرعان ماسەلە ءوز الدىنا مەملەكەت قۇرۋ, دەربەستىككە جەتۋ ت.ب. ارقىلى انىقتالادى. ال سول يگىلىككە جەتۋ جەكە ادامنىڭ جەكە ماسەلەلەرىن شەشۋ ارقىلى عانا ىسكە اسادى.
ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ۇلت ماسەلەسىن شەشۋدىڭ كەشەندى جوسپارى قۇرىلدى دەيمىز.
جەكە ادامنىڭ ماسەلەلەرىنە كەلەلىك. ەڭ الدىمەن ۋاقىتتىلىق ماسەلەسى. تۇتاس ۇلتتىڭ ساۋاتىن اشۋدىڭ جولى جەكەلەگەن ادامداردىڭ اراسىندا سونىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرۋعا ارقىلى عانا مۇمكىن ەدى. الاش زيالىلارى ءتۇرلى ەلدەردىڭ مىسالىن ايتا وتىرىپ, ساۋاتتىلىقتىڭ ماڭىزىن ءتۇسىندىردى. قازاق قوعامىندا مەكتەپ اشقان اۋقاتتى ازاماتتاردى دارىپتەي وتىرىپ, ولاردىڭ يگى ىستەرىن قوعامعا كورسەتتى. باسقالارعا جاقسى ۇلگى بەرۋدى ماقسات ەتتى. قازىر, مىسالى, ەلىمىزدىڭ حالقىنىڭ 97 پايىزعا جۋىعى ساۋاتتى. بۇل جاعىنان كەلگەندە ءبىز الەمدىك رەيتينگتە كوش باستاپ تۇرمىز. ءتىپتى كەڭەس جىلدارىنىڭ باسىندا الاش زيالىلارى مەكتەپ وقۋلىقتارىن جازا وتىرىپ, ساۋاتتى قوعام قۇرۋدى تەڭدىككە جەتۋ جولى دەپ ەسەپتەدى. دەمەك قازىرگى ۋاقىتتاعى ءبىزدىڭ ساۋاتتىلىعىمىز - ءجۇز جىل بۇرىن ەگىلگەن ءداننىڭ جەمىسى.
الاش زيالىلارى ەڭبەكتەرىندە قازاق ايەلىنىڭ قۇقىعى وتە ءجيى كوتەرىلدى. سول زاماندا ايەل تەڭسىزدىگىن جويۋ ماسەلەسى وتكىر كوتەرىلدى. مىسالى, العاشقى ۇلت روماندارى ايەل تاعدىرى ارقىلى ۇلت تاعدىرى تۇسپالداندى. ەكىنشى جاعىنان بۇل قازاق ايەلىنىڭ قوعام الدىنداعى مارتەبەسى مەن قۇقىقتىق-الەۋمەتتىك ماسەلەسىنە بايىپتى كوزقاراستىن قاجەت ەكەنىن تۇسىندىرەدى.
حح عاسىردىڭ ءىى جارتىسىنان ەلىمىزدە مەكتەپ بىتىرگەن قىزداردىڭ جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە دەگەن ۇمتىلىس جوعارى بولۋىندا الاش ەڭبەگى, مۇددەسى تۇر. مۇنى ىسكە اسقان الاش ارمانى دەپ تە ايتا الامىز.
سەبەبى, عاسىر بۇرىن قىزىن وقىتپاعان حالىق قازىر بارىنشا وقىتۋعا ۇمتىلىپ وتىر. سوندىقتان قازىر تمد ەلدەرى بويىنشا جوعارى وقۋ ورىن بىتىرگەن ازاماتتار قاتارىنان قازاقستان كوش باستاپ تۇر. شامامەن 70 پايىزعا جۋىق وتانداسىمىز جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ەكەن.
الاش زيالىلارى وقۋ مەن قازاق قىزىنىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ, ونى جۇيەلى شەشۋدىڭ جولىن كورسەتتى. دەمەك ءبىزدىڭ بۇل سالاداعى جەتىستىگىمىز 100 جىل بۇرىنعى الاش زيالىلارى ارمانىنىڭ ىسكە اسقانى ەكەنى ءسوزسىز.
بۇگىندە زامانداستارىمىز ءبىلىمدى جاستارىن شەتەلدە وقىتۋعا مۇمكىندىگى مول. ونى «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى جۇزەگە اسىرا الادى. ەندى وسىعان الاش زيالىلارىنىڭ باعدارى تۇرعىسىنان قاراپ كورەيىك. «جاس ازامات» گازەتىنىڭ 1918 جىلعى دەرەگىنە قاراعاندا, الاش وردا قۇرعاننان كەيىن ءار وبلىستان ءبىلىمدى جاستاردى شەتەلدە وقىتۋ تۋرالى يدەيا كوتەردى. «ماقسات - الەمنىڭ وزىق 20-30 حالقىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ» دەيدى.
ءبىز بۇل يدەيا تۇركىستان كەڭەستىك رەسپۋبليكاسىندا جۇزەگە اسقانىن جاقسى بىلەمىز. 50-گە جۋىق جاس ازامات گەرمانياعا بارىپ وقىدى. بىلۋىمىزشە, پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ىشىندە قازاقستان عانا تۇراقتى تۇردە شەتەلدەگى مىقتى وقۋ ورىندارىنا جاستارى مەن عالىمدارىن ينستيتۋتسيونالدى تۇرعىدان وقىتىپ جاتقان بىردەن-ءبىر مەملەكەت. 30-جىلدارداعى ساياسي جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن ۇلت وقىعاندارىن قىناداي قىرىپ كەتتى. سوندا دپ الاش زيالىلارىنىڭ يدەياسى ولگەن جوق. ءتىپتى ول ۇزىلمەي وسى كۇنگە جەتىپ, قاجەتىمىزگە جاراپ جاتىر.
مەملەكەت پەن ۇلتتىڭ دامۋىنداعى تاعى ءبىر ەرەكشە فاكتور - باسەكەگە قابىلەتتىلىك. ونىڭ ءوزى دە جەكە ادامنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنەن باستاۋ الادى. جەكەلەگەن قابىلەتتى ماماندار جينالا كەلە كوپشىلىكتى تۋعىزادى. ال كوپشىلىك - ۇلت جيىنتىعىنىڭ ءبىر ولشەمى.
«قازاق» گازەتىندە دە باسەكەلىستىككە قابىلەتتىلىك تۋرالى از جازىلماعان.
«شەبەرلىكپەن ازدى ۇقساتىپ, كوپ ورنىنا جۇمساعان سوڭ, ەلدىڭ وسكەنىن جەر اۋىرلامايتىن بولعان. ءسويتىپ شەبەرلىك ارتىلۋى ەل وسۋىنەن, ەل ءوسۋى شەبەرلىك ارتىلۋىنان بولماق. مۇنىڭ قايسىسى سەبەپ, قايسىسى ناتيجە بولماق؟ بۇل - ەل مەن ىقتيساد جايىن تەسە قاراعان دانالاردىڭ ىنتىماعى قۇرىلىپ, ءبىر شۇقىرعا قويىلماعان ماسەلە. بىرەۋلەرى ەلدىڭ ءوسۋى سەبەپ, شەبەرلىك ناتيجەسى دەيدى. ەكىنشىلەرى شەبەرلىك سەبەپ, ەل ءوسۋى ناتيجەسى دەيدى. بۇل پىكىرلەردىڭ قايسىسى دۇرىس, قايسىسى بۇرىس؟ ونى ايىرامىز دەپ اۋرەلەنبەي, ءبىزدىڭ ايتارىمىز مىناۋ: شەبەرلىك جەتىلمەگەن جەردە ەل سيرەك. بۇل - داۋسىز نارسە. ولاي بولسا, مۇنان ەلدىڭ تىعىز بولۋى ياعني از جەردە كوپ ادام كۇن كورۋى شەبەرلىك ارقاسىندا ەكەندىگى كورىنەدى. شەبەرلىگى جوق جۇرت از جەردەن كۇن كورۋى شەبەرلىك ارقاسىندا ەكەندىگى كورىنەدى. شەبەرلىگى جوق جۇرت از جەردەن كۇن كورە المايدى. كۇن كورە الماسا, قۇرۋ بولماسا, ءوسۋ جوق. ءسويتىپ, شەبەرلىك ارتىلۋى ەل قالىندىعىنان بولماسا, ەل ءوسۋى شەبەرلىك ارقاسىندا ەكەندىگىن ەشكىم بەكەر دەي المايدى».
ءاليحان بوكەيحان دا وسى گازەتتەگى ماقالاسىندا: «بىزدەن باسقا وزگە كەم جۇرت, اتىن اتاپ نە قىلايىن, وسىنداي كەزدە باس قوسۋدى ولجا قىلىپ, وسىنى سىلتاۋ قىلىپ بۇعىپ ءجۇرىپ ماقسۇت ءىسىن ىستەپ الادى. حالىق ءىسىن ورنىنا سالۋعا كوپ اقىل, كوپ قىزمەت, كوپ جىلعا شەبەر ىستەگەن ءادىس كەرەك. تىرشىلىك-عۇمىر بەلگىسى – الىس-تارتىس, ارباۋ, ءادىس. كىم شەبەر بولسا, جالىقپاي, تالماي ىزدەنسە, بىرىگىپ تىزە قوسىپ, ءادىس قىلسا, عۇمىر بايگەسى - سونىكى. تورعايدىڭ اق ۇرپەك بالاپانىشا اۋىزدى اشىپ, بىرەۋگە جالىنىپ-جالپايا بەرسە, مۇنان تۇك ونبەيدى. «زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بولىپ شالىپ قال» دەگەن. بالاپان بولماي ءادىس قىل دەگەنى عوي» دەپ جازىپتى.
الاش زيالىلارى بوداندىق زاماندا ءومىر سۇرسە دە, سول تار زاماندا جا وزگەدەن كەم بولماۋدىڭ, ال جەكە مەملەكەت قۇرۋ كەزىندە دە وزگەدەن كەم بولماۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى - باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت قالىپتاستىرۋ-تىن. ەندى قازىر دە باسەكەگە قابىلەتتىلىك مىندەتى مەن پارىزى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. بۇل - الاش زيالىلارى ارمانىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولى مەن ءجونى.
الاش زيالىلارى ميكرو دەڭگەي مەن ماكرو دەڭگەي اراسىنداعى بايلانىستى دۇرىس بىلگەندىگى اقيقات. سەبەبى, ەكونوميكا عىلىمىندا مىناداي ءبىر ۇستانىم بار: ماكرو ەكونوميكانى تولىق ءتۇسىنۋ ءۇشىن ميكرو ەكونوميكا قاعيدالارىن باسشىلىققا الۋ كەرەك. ميكرو ەكونوميكا بىرلەسە كەلە ماكرو كورسەتكىشتى قۇرايدى.
دەمەك الداعى ۋاقىتتا الاش زيالىلارىنىڭ ۇلت پەن جەكە تۇلعا تۋراسىنداعى فيلوسوفيالىق, ساياسي, قۇقىقتىق ماسەلەلەردى كەشەندى زەرتتەۋىمىز قاجەت. بۇل باعىت فيلولوگيا مەن تاريح سالاسىندا ەداۋىر زەردەلەندى. الداعى ۋاقىتتا باسقا دا گۋمانيتارلىق عىلىم سالالارى الاش زيالىلارى كوزقاراسىن كەڭ اۋقىمدا زەرتتەۋ نىساناسى ەتكەنى ابزال.
رۋسلان اقماعانبەت, ساياساتتانۋشى
